Reforma Państwowej Inspekcji Pracy – większe uprawnienia inspektorów, przekwalifikowanie umów i wyższe kary dla pracodawców
Od sierpnia 2025 r. w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów znajduje się „Projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw” (nr UD283). Propozycja ma na celu wzmocnienie roli Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) w egzekwowaniu prawa pracy, zwiększenie skuteczności kontroli oraz ograniczenie nadużyć związanych z zatrudnianiem na podstawie umów cywilnoprawnych, które w rzeczywistości spełniają kryteria stosunku pracy.
Przekwalifikowanie umów cywilnoprawnych
Najbardziej rewolucyjna zmiana dotyczy nadania PIP prawa do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu umów cywilnoprawnych w umowy o pracę. Do tej pory jedyną drogą zmiany kwalifikacji umowy było skierowanie sprawy do sądu pracy, teraz decyzję w tym zakresie podejmować będą okręgowi inspektorzy pracy, a ich rozstrzygnięcia będą natychmiast wykonalne w zakresie wynikającym z prawa pracy (np. obowiązku wypłaty wynagrodzenia, zgłoszenia do ZUS).
Podstawą prawną takich działań pozostaje art. 22 § 1 Kodeksu pracy, który określa, że stosunek pracy istnieje, gdy występuje:
- podporządkowanie pracownika (praca wykonywana pod kierownictwem pracodawcy)
- osobiste świadczenie pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy
- odpłatność
- wykonywanie pracy w miejscu i czasie wskazanym przez pracodawcę
Orzecznictwo Sądu Najwyższego od lat potwierdza, że sama nazwa umowy nie ma znaczenia, jeśli w praktyce umowa spełnia przesłanki stosunku pracy. W wyroku z 10 stycznia 2024 r. (II USK 308/22) SN podkreślił, że „decydujące są faktyczne warunki wykonywania pracy”, a w wyroku z 2008 r. (I PK 315/07) wskazał, że „zawarcie umowy zlecenia przy jednoczesnym wykonywaniu pracy podporządkowanej może stanowić obejście prawa”.
Reforma ma przeciwdziałać tzw. „fikcyjnym zleceniom” i zwiększyć ochronę pracowników, którzy w rzeczywistości świadczą pracę na warunkach typowych dla stosunku pracy.
Nowe uprawnienia PIP
Projekt przewiduje także szereg zmian organizacyjnych i technologicznych. Inspektorzy PIP zyskają możliwość:
- przeprowadzania kontroli w trybie zdalnym
- wykorzystywania nowoczesnych urządzeń technicznych
- wymiany danych z ZUS i Krajową Administracją Skarbową
- tworzenia planów kontroli w oparciu o analizę ryzyka
- prowadzenia pełnej elektronicznej dokumentacji pokontrolne.
Celem rozwiązania jest zwiększenie efektywności inspekcji i skrócenie czasu reakcji na zgłaszane naruszenia.
Wyższe kary
Równolegle do zwiększenia kompetencji PIP projekt nowelizuje przepisy Kodeksu pracy w zakresie kar dla pracodawców (art. 281–283 Kodeksu pracy). Zakłada on znaczące podwyższenie sankcji za naruszenie praw pracowniczych.
| Rodzaj naruszenia | Poprzednia kara | Nowa kara | Komentarz |
| Zastępowanie umowy o pracę umową cywilnoprawną | 1 000 – 30 000 zł | 2 000 – 60 000 zł | Dotyczy sytuacji, gdy pracodawca zawiera z pracownikiem umowę zlecenia lub o dzieło, mimo że w rzeczywistości praca spełnia kryteria stosunku pracy. |
| Wypłata wynagrodzenia „pod stołem”, brak potrąceń alimentacyjnych | 1 500 – 45 000 zł | 3 000 – 90 000 zł | Obejmuje niewykazywanie pełnego wynagrodzenia w dokumentacji płacowej, wypłacanie części pensji bez potrąceń i składek, a także pomijanie potrąceń alimentacyjnych. |
| Niewypłacanie wynagrodzenia w terminie | 1 000 – 30 000 zł | 2 000 – 60 000 zł | Za uporczywe uznaje się wielokrotne lub długotrwałe niewypłacanie wynagrodzeń (np. co najmniej 3 miesiące z rzędu). |
| Naruszenia przepisów BHP | 1000 – 30 000 zł | 2 000 – 60 000 zł | Dotyczy wszystkich uchybień w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy: brak szkoleń BHP, niewłaściwe środki ochrony indywidualnej, niezapewnienie bezpiecznych warunków pracy, brak badań lekarskich pracowników |
Proponowane zmiany to największa reforma Państwowej Inspekcji Pracy od lat. Przepisy wejdą w życie prawdopodobnie w 2026 roku, gdyż na IV kwartał 2025 roku planowane jest przyjęcie projektu Ustawy przez Radę Ministrów.
